آنچه الان در ایران جریان دارد، فقط «کندی اینترنت» یا «فیلترینگ» نیست؛ از نظر فنی و اقتصادی، ما با یک «جداسازی ساختاری از اینترنت جهانی» روبهرو هستیم.
یعنی ایران عملاً بیش از ۸۳ روز در وضعیت اختلال شدید یا قطع گسترده اینترنت بینالملل بوده است؛ چیزی که در مقیاس جهانی جزو طولانیترین خاموشیهای اینترنت ثبتشده محسوب میشود.
اول: این اتفاق دقیقاً یعنی چه؟
باید بین سه چیز فرق گذاشت:
1. فیلترینگ یعنی بعضی سرویسها مثل اینستاگرام یا یوتیوب بسته شوند.
2. اختلال یعنی اینترنت هست، اما شدیداً ناپایدار و کند است.
3. خاموشی یا Blackout یعنی ارتباط کشور با اینترنت جهانی عملاً قطع یا به حداقل برسد و فقط شبکه داخلی (اینترانت ملی) کار کند.
گزارشهای NetBlocks و تحلیلهای فنی نشان میدهد اتفاق اخیر بیشتر به مدل سوم نزدیک است؛ یعنی بخش عمده کاربران فقط به بخشی از خدمات داخلی دسترسی دارند و ارتباط بینالمللی به حدود ۱ تا ۲ درصد وضعیت عادی رسیده است.
تحلیل اقتصادی؛ خسارت واقعی چقدر است؟
۱. خسارت مستقیم روزانه
برخی برآوردهای بینالمللی، خسارت اقتصادی روزانه اینترنت در ایران را بین:
۳۵ تا ۸۰ میلیون دلار در روز تخمین زدهاند. اگر میانگین محافظهکارانه را ۵۰ میلیون دلار در روز بگیریم:
50\times 84 = 4200
یعنی حدود ۴.۲ میلیارد دلار خسارت مستقیم ، این عدد تقریباً هماندازه بودجه سالانه چند وزارتخانه بزرگ، یا چندین پروژه عظیم عمرانی کشور است.
اما خسارت واقعی خیلی بیشتر از این است ، چون خسارت اینترنت فقط «فروش VPN» یا «کار نکردن اینستاگرام» نیست.
۲. نابودی اقتصاد دیجیتال
اقتصاد دیجیتال ایران قبل از این بحران، حدود ۶ تا ۷ درصد GDP کشور برآورد میشد.
بخشهایی که مستقیم آسیب میبینند:
فروشگاههای آنلاین
تبلیغات دیجیتال
تولید محتوا
فریلنسری
برنامهنویسی
استارتاپها
صادرات خدمات IT
آموزش آنلاین
ترید و بازارهای مالی
شرکتهای SaaS
گردشگری آنلاین
حملونقل اینترنتی
پرداختهای بینالمللی
ضربه به طبقه متوسط جدید
مهمترین اثر اجتماعی این قطعی، نابودی تدریجی طبقهای است که در ۱۰ سال اخیر شکل گرفته بود:
برنامهنویسها
طراحان
دیجیتالمارکترها
فروشندگان اینستاگرامی
مدرسها
تولیدکنندههای محتوا
مترجمها
فریلنسرها
یعنی دقیقاً بخشی از جامعه که:
وابستگی کمتری به دولت داشت، درآمد ارزی داشت، و میتوانست مستقل رشد کند.
۳. مهاجرت شدید سرمایه انسانی
این شاید خطرناکترین بخش ماجرا باشد.
وقتی اینترنت پایدار نباشد:
شرکت خارجی با ایرانی قرارداد نمیبندد
پروژه بینالمللی از ایران خارج میشود
نیروی متخصص مهاجرت میکند سرمایهگذار فرار میکند
در واقع اینترنت امروز:
«زیرساخت حیاتی اقتصاد» است، نه ابزار تفریح.
قطع اینترنت در ۲۰۲۶ شبیه قطع برق کارخانهها در دهه ۷۰ است.
۴. اثر روانی و اجتماعی
NetBlocks به نکته مهمی اشاره کرده: «دسترسی به اینترنت تبدیل به امتیاز ویژه شده است.»
این یعنی:
برخی نهادها اینترنت دارند،
برخی شرکتها اینترنت ویژه دارند،
برخی افراد اینترنت آزاد دارند،
اما مردم عادی ندارند.
نتیجه چیست؟
شکلگیری اینترنت طبقاتی و این از نظر اجتماعی بسیار خطرناک است؛ چون حس:
تبعیض،
بیعدالتی،
و حذف اجتماعی
را تشدید میکند.
۵. اثر بر تورم و قیمت دلار
قطع اینترنت خودش مستقیماً دلار را بالا نمیبرد؛ اما:
صادرات خدمات را کم میکند
ورود ارز را کاهش میدهد
اعتماد اقتصادی را نابود میکند
سرمایه را فراری میدهد
و در نهایت:
فشار روی بازار ارز بیشتر میشود.
۶. چرا دولت این کار را ادامه میدهد؟
از نگاه حاکمیت، اینترنت فقط ابزار اقتصادی نیست؛ بلکه ابزار:
امنیت،
کنترل روایت،
مدیریت بحران،
و مهار اعتراضات است.
به همین دلیل تصمیم اینترنت در ایران دیگر صرفاً فنی نیست؛ بلکه امنیتی-سیاسی شده است.
گزارشهای اخیر هم نشان میدهد که ساختار فنی ایران به سمتی رفته که بتواند اینترنت جهانی را بدون قطع کامل شبکه داخلی، از مرکز کنترل کند.
۷. حرف پزشکیان و عارف را چطور باید فهمید؟
به نظر من این بخش مهم است.
وقتی در خبر میگویند:
«با لحاظ حساسیتهای حکمرانی و نظر رهبری»
یعنی:
دولت اختیار کامل ندارد،
تصمیم نهایی چندلایه است،
و اینترنت تبدیل به مسئله حاکمیتی شده.
بنابراین حتی اگر بخشی از دولت بخواهد اینترنت را بازتر کند، الزاماً توان اجرایی کامل ندارد.
۸. آینده چه میشود؟
سه سناریو محتمل وجود دارد:
سناریوی اول: بازگشت نسبی
اینترنت آرامآرام بهتر میشود، اما:
فیلترینگ شدید باقی میماند،
اینترنت طبقاتی ادامه پیدا میکند.
جمعبندی
این بحران فقط درباره باز نشدن اینستاگرام نیست.
موضوع اصلی این است که:
> اینترنت امروز ستون فقرات اقتصاد، آموزش، تجارت، رسانه، ارتباطات و حتی هویت اجتماعی شده.
وقتی کشوری ۸۴ روز از اینترنت جهانی جدا میشود:
فقط دیتا قطع نمیشود،
بلکه رشد اقتصادی،
اعتماد،
آینده شغلی،
و ارتباط جامعه با جهان آسیب میبیند.
و اثر بعضی از این آسیبها، حتی بعد از وصل شدن اینترنت هم باقی میماند.
سناریوی دوم: مدل «اینترنت کنترلشده»
چیزی شبیه چین، اما با کیفیت پایینتر:
اینترنت داخلی قوی،
اینترنت جهانی محدود،
دسترسی امتیازی.
سناریوی سوم: فرسایش بلندمدت
بدترین حالت:
بیاعتمادی شدید،
مهاجرت گسترده،
سقوط اقتصاد دیجیتال، و عقبماندگی تکنولوژیک.
